Chapter 1
1914-cü ilin Bakısı adamın boğazında qum dadı buraxırdı. Şəhər sanki iki yerə bölünmüşdü: bir tərəfdə neft maqnatlarının qızılı və dəbdəbəsi, digər tərəfdə isə mazutun içinə batmış dar, qaranlıq küçələr. Ali məktəbin pəncərəsindən çölə baxanda uzaqda dənizin boz rəngini görürdü. Külək Xəzərin duzunu gətirib məktəbin daş divarlarına çırpırdı.
Ali üçün bu divarlar bir qəfəs kimi idi. O, əslində bura aid deyil idi. O, səhranı sevir idi — atların nallarından qalxan tozu, gecə vaxtı çöldə yanan ocağın qoxusunu... Amma atası, köhnə adətlərinə sadiq qalsa da, oğlunun rus məktəbində oxumasını, “dünyanı tanımasını” istəyirdi.
“Yenə xəyallara dalmısan, Ali? Yoxsa coğrafiya dərsi səni kədərləndirir?”
Bu səs Ninonun idi. Ali diksindi. Nino Kipiani... O qızın səsi Alinin ruhunda həmişə qəribə bir sarsıntı yaradırdı. Arxsına çevriləndə Ninonu gördü. Üstündə mavi, zərif bir don vardı, əlində isə fransızca bir kitab. O, bu tozlu Bakı küçələrində sanki səhvən düşmüş bir mirvari kimi parıldayırdı.
“Coğrafiya mənə dünyanı öyrədir, Nino,” – Ali stulundan qalxıb ona yaxınlaşdı. – “Amma mənə sənin gözlərindəki dünyanı heç bir kitab izah edə bilmir. Sən gələndə mənim bütün xəritələrim alt-üst olur.”
Nino gülümsədi, amma bu gülüş həmişəki kimi bir az kədərli idi. O, Alidən bir addım geri çəkildi. Aralarındakı o görünməz divarı ikisi də hiss edirdi. Nino bir gürcü knyazının qızı idi, Ali isə bir müsəlman gənci. Bir tərəf kilsə zəngləri ilə böyümüşdü, digər tərəf azan səsi ilə.
“Atam deyir ki, sən bir vəhşisən, Ali,” – Nino pıçıldadı. Gözlərini Alinin gözlərindən qaçırmırdı. – “Deyir ki, sənin damarlarında axan qan bu şəhərin mazutu qədər qatıdır. Sən bir gün məni səhralara aparıb, orada itirəcəksən. Mən isə operanı sevirəm, rəqsi sevirəm... Sənin qum fırtınaların məni qorxudur.”
Ali qızın əlindən tutmaq istədi, amma tərəddüd etdi. Barmaqlarının ucu bir-birinə toxundu. O an sanki Bakının bütün səs-küyü kəsildi.
“Mən sənə qum fırtınası yox, sığınacaq verəcəm, Nino. Sənin operan mənim üçün səs-küydür, amma sən o səs-küyün içindəki tək melodiyasan. Qoy atan nə deyir desin. Mən səni bu şəhərin tozundan, bu insanların qara düşüncələrindən qoparacam. Sən mənim Asiyamsan, mən isə sənin Avropan olacam.”
Məlik Naxararyanın Kölgəsi
Onlar dəhlizlə aşağı düşəndə qarşılarına Məlik Naxararyan çıxdı. Bahalı kostyumu, hər zaman parıldayan çəkmələri və o dözülməz təkəbbürü ilə Məlik Alini həmişə əsəbiləşdirirdi. Naxararyan Ninoya elə bir nəzakətlə salam verdi ki, Ali xəncərinin sapını bərk-bərk sıxmaq məcburiyyətində qaldı.
“Salam, gözəl Nino. Ali, səni bu gün çox kədərli görürəm. Yoxsa yenə səhranın həsrətini çəkirsən?” – Naxararyan ironiya ilə gülümsədi.
Ali cavab vermədi. Amma Naxararyanın Ninoya baxan o ac gözlərini görəndə daxilindəki heyvanın oyandığını hiss etdi. Məlik üçün hər şey pul idi, hər şey alınacaq bir mal idi. Nino isə Alinin canı idi.
Həmin axşam Ali evə qayıdanda atası ilə qarşı-qarşıya oturdu. Atası pıçıltı ilə Quran oxuyurdu. Ali otaqdakı o ağır tüstü və qədimlik qoxusunu içinə çəkdi.
“Ata,” – Ali sözə başladı. – “Mən bir xristian qızını sevirəm. Nino Kipianini.”
Atası oxumağı saxladı. Otağa ağır bir sükut çöktü. Köhnə kişinin gözləri Alinin gözlərinə sancıldı. “Oğlum, biz qumdan gəlmişik, quma da qayıdacağıq. O qız isə dəniz kimidir. Dəniz qumu həmişə yuyub aparır. Amma əgər ürəyin sənə bunu deyirsə, get... Amma unutma, bu sevginin bədəli çox ağır olacaq.”
Ali o bədəli ödəməyə hazır idi. Amma o gecə Bakı küçələrində atını çaparkən daxilindəki paranoiya artırdı. Küçə lampalarının altında Naxararyanın maşınını gördü. Maşın sürətlə Ninogilin evinə tərəf gedirdi. Alinin daxilindəki fırtına artıq başlamışdı. Bu, sadəcə bir qısqanclıq deyildi, bu, yaxınlaşan fəlakətin ilk qığılcımları idi.
Bakının yay gecələri adamın canını sıxırdı. Külək dənizdən rütubət gətirir, tozla qarışdırıb pəncərələrin daxilinə qədər soxurdu. Ali yatağında uzanıb tavanı izləyirdi. Qulağında hələ də atasının dediyi o sözlər əks olunurdu: “Dəniz qumu yuyub aparır...”
Nino onun üçün dəniz idi. Təmiz, dərin və hər an fırtına qopara biləcək qədər təhlükəli. Amma Ali qum idi — sərt, quru və heç vaxt dəyişməyən.
Ertəsi gün şəhərdə qəribə bir sükut vardı. Ali Ninonu görmək üçün Qubernator bağına tərəf yollandı. Nino orada, hər zamanki ağacın altında əyləşmişdi. Amma bu dəfə əlində kitab yox idi. Baxışları uzaqlara, Xəzərin boz sularına zillənmişdi.
“Nino,” – Ali onun yanına çökdü. – “Sən məndən nəsə gizlədirsən. Baxışların Bakının dumanı kimi qaranlıqdır.”
Nino diksindi. Alinin əlini tutanda barmaqlarının buz kimi olduğunu hiss etdi. “Ali, Məlik Naxararyan dünən bizdə idi. Atamla danışırdı. Onun gözləri... Ali, mən qorxuram. O, sənin dostun deyil. O, səni məhv etmək istəyir.”
Ali dərindən nəfəs aldı. “Məlik bir tacirdir, Nino. O, hər şeyi pulla ölçür. Amma mənim namusumun qiyməti yoxdur. Qoy nə danışır danışsın.”
“Sən anlamırsan!” – Nino qışqırdı. Gözləri yaşarmışdı. – “O, məni Tiflisə aparmaq istəyir. Deyir ki, müharibə başlayanda bura cəhənnəmə dönəcək. Deyir ki, səninlə qalsam, mən də o cəhənnəmdə yanacam.”
Qaçırılma Gecəsi
Üstündən cəmi iki gün keçmişdi. Ali evdə tüfəngini təmizləyirdi ki, qapı təpiklə açıldı. İçəri girən Seyid Mustafa idi, Alinin ən yaxın dostu. Üzü ağappaq idi.
“Ali, dur! Naxararyan Ninonu qaçırdı! Onu maşınına qoyub Tiflis yoluna tərəf sürür!”
Ali o an nəfəsinin kəsildiyini hiss etdi. Beynində sadəcə bir görüntü vardı: Məlikin o təkəbbürlü gülüşü və Ninonun qorxu dolu gözləri. Heç nə demədi. Tüfəngini çiyninə atıb həyətə qaçdı. Atı — qara kəhər artıq hər şeyi hiss etmiş kimi ayaqlarını yerə vururdu.
Ali atın belinə tullananda şəhərin bütün işıqları sanki söndü. Onun üçün dünya artıq sadəcə o Tiflis yolundan ibarət idi. “Mən sənə demişdim, Məlik,” – Ali dişlərini sıxaraq pıçıldayırdı. – “Bu torpaqda namusu pulla ala bilməzsən.”
Atın nalları asfaltı, sonra isə kənd yollarının palçığını yarıb keçirdi. Ali uzaqdan bir işıq gördü. Naxararyanın bahalı, sürətli maşını palçığa batmışdı. Texnika təbiətin və qəzəbin qarşısında aciz qalmışdı.
Qanla Yuyulan Namus
Ali atı birbaşa maşının üstünə sürdü. Maşın dayandı. Məlik Naxararyan əlində tapança ilə çölə çıxdı, amma əlləri əsirdi. O, bir döyüşçü deyil idi, o, sadəcə hiyləgər bir tacir idi.
“Ali, dayann! Gəl danışaq! Sənə qızıl verərəm, pul verərəm!” – Məlik kəkələyirdi.
Ali atdan yerə düşdü. Addımları ağır, amma qəti idi. “Mənim dünyamda qızılın yeri yoxdur, Məlik. Burda sadəcə poladın sözü keçir.”
Ali xəncərini çəkdi. Ay işığı xəncərin üzərində rəqs edirdi. Məlik atəş açdı, amma güllə Alinin çiynini sıyırıb keçdi. Ali ağrını hiss etmədi. O an sadəcə intiqamın istisi vardı damarlarında. Bir hamlə ilə Məlikin qarşısına keçdi. Xəncər ətin içinə girəndə çıxan o boğuq səs Alinin qulaqlarında musiqi kimi səsləndi. Məlik yerə yıxıldı. Gözləri hələ də açıq idi, amma artıq o gözlərdə təkəbbür yox, sonsuz bir boşluq vardı.
Nino maşından düşüb qaçaraq Aliyə sarıldı. Onun ağ donu Məlikin qanına boyanmışdı. “Ali, sən neylədin? İndi bizi tapacaqlar... Bizi öldürəcəklər!”
“Qoy gəlsinlər, Nino,” – Ali qızın saçlarını sığalladı. Əlləri hələ də qanlı idi. – “Amma indi qaçmalıyıq. Dağlara. Heç kimin bizi tapa bilməyəcəyi o uca qayalıqlara.”
Gecənin qaranlığında iki kölgə — biri ağ, biri qara — üfüqə tərəf yox oldular. Bakı artıq geridə qalmışdı. İndi onları gözləyən sadəcə qaçış və ulduzların altındakı naməlum gələcək idi.
Bakının neft qoxulu küçələrindən qaçıb Dağıstanın sıldırım qayalarına sığınmaq, sanki başqa bir planetə düşmək kimi idi. Ali atının cilovunu bərk-bərk sıxmışdı, Nino isə onun arxasında, yəhərə yapışıb tir-tir əsirdi. Naxararyanın qanı hələ Alinin xəncərində qurumamışdı. O soyuq polad Alinin belində ağır bir yük kimi dururdu.
“Ali, dayanaq... Nəfəsim kəsilir,” – Nino pıçıldadı. Onun o zərif, ipək donu artıq tozun-torpağın içində tanınmaz hala düşmüşdü.
Ali atı saxladı. Ətrafda ancaq qayalıqlar və uzaqdan gələn qurd ulaması vardı. “Burda dayana bilmərik, Nino. Naxararyanın adamları və polislər hər yerdə bizi axtarır. Dağıstanın içlərinə, heç kimin tanımadığı o kiçik kəndlərə çatmalıyıq.”
Onlar günlərlə yol getdilər. Nino ilk dəfə idi ki, ulduzların bu qədər parlaq, amma gecənin bu qədər qorxulu olduğunu görürdü. O, Bakıdakı o işıqlı salonları, operanı, fransızca pıçıldaşan kübar cəmiyyəti xatırlayırdı. İndi isə əlində sadəcə Alinin qaba əlləri və qaranlıq dağlar vardı.
Çaykənd: Yeni Bir Həyatın Başlanğıcı
Nəhayət, kiçik bir kəndə — Çaykəndə çatdılar. Bura elə bir yer idi ki, zaman sanki yüz il əvvəl dayanmışdı. Evlər daşdan, damlar isə torpaqdan idi. Ali buradakı insanlarla tez dil tapdı. O, dağların dilini bilirdi. Onlar üçün Ali sadəcə bir qaçqın idi, namusunu qoruyan bir döyüşçü.
Kiçik, bir otaqlı daş evdə məskunlaşdılar. Nino ilk günlər otağın küncünə qısılıb qalırdı. O, heç vaxt ocaq qalamamışdı, heç vaxt quyudan su gətirməmişdi. Alinin onun üçün gətirdiyi qaba kənd paltarlarını geyinəndə güzgüyə baxıb özünü tanıya bilmədi.
“Mən artıq o Nino deyiləm, Ali,” – bir axşam ocağın qırağında oturanda dedi. – “Mənim barmaqlarım artıq piyano düymələrinə deyil, hisli qazanlara toxunur. Sən məni bura gətirdin ki, qoruyasan, yoxsa məni özünə bənzədəsən?”
Ali onun qarşısında diz çökdü. “Nino, mən səni yaşatmaq üçün bura gətirdim. Bakıda səni məndən alacaqdılar. Burda isə sən ancaq mənimsən. Bəli, bura çətindir, bura soyuqdur. Amma burda heç kim sənə ‘xristian qızı’ deyib nifrətlə baxmır. Burda sən sadəcə Alinin xanımısan.”
Nino gülümsədi, amma bu gülüşdə bir həsrət vardı. “Bəlkə də haqlısan. Amma mən bəzən o Bakı küləyini, dənizin o mazutlu qoxusunu belə özləyirəm. Azadlıq burda çox sükutludur, Ali. Mən bu sükutdan qorxuram.”
Tehranın Kölgəsi
Dağıstandakı o dinc günlər Rusiyada başlayan inqilab xəbərləri ilə pozuldu. Bakı yanırdı. Erməni-müsəlman davası şəhəri qana bulamışdı. Ali bilirdi ki, bura da artıq təhlükəsiz deyil. Onlar cənuba, İrana tərəf üz tutdular.
Tehran Ali üçün bir cənnət idi. Atasının qohumları, eyni din, eyni adətlər... Amma Nino üçün bura Dağıstanın dağlarından da betər bir həbsxana oldu. Əmisinin böyük imarətində qadınlar bölməsi (əndərun) və kişilər bölməsi (birun) tamamilə ayrılmışdı.
Nino artıq çarşaba bürünməli idi. Küçəyə tək çıxmaq qadağan idi. O, bütün günü digər qadınlarla oturub qeybət qırmalı, xalça toxumalı idi. Alini isə ancaq gecələr, gizlicə görə bilirdi.
“Ali, yalvarıram sənə, məni burdan apar,” – Nino qaranlıqda hıçqıraraq deyirdi. – “Mən o dağlardakı soyuğa razıyam, amma bu qara pərdələrin arxasında boğuluram. Sənin qohumların mənə bir yad kimi baxırlar. Onlar məni heç vaxt qəbul etməyəcəklər.”
Ali çıxılmaz vəziyyətdə idi. Bir tərəfdən öz kökləri, digər tərəfdən isə Ninonun sönən gözləri. “Döz, sevgilim,” – deyirdi. – “Bakıda müstəqillik elan olunacaq. O zaman qayıdacağıq. Öz bayrağımız altında, öz evimizdə yaşayacağıq.”
Onlar Tehranın o ağır, ətirli və boğucu havasında Bakının müstəqillik xəbərini bir qurtum su kimi gözləyirdilər. Ali hər gün məscidə gedir, dua edirdi. Amma onun duası sadəcə vətən üçün deyil, həm də Ninonun ruhunun ölməməsi üçün idi.
1918-ci ilin mayı Tehranın boğucu istisini bir anlıq unutdurdu. Bakıdan gələn xəbər Alinin qəlbində bir fırtına qoparmışdı: Azərbaycan müstəqilliyini elan etmişdi. Artıq nə rusun imperiya qanunları, nə də erməni dəstələrinin qorxusu var idi. Gənc bir cümhuriyyət doğulurdu.
Ali Ninonun otağına girəndə, qız yenə o qara çarşabın içində, pəncərənin küncündə oturub uzaqlara baxırdı. Ali onun əlindən tutub ayağa qaldırdı.
“Nino, hazırlaş. Gedirik,” – Alinin səsi titrəyirdi. – “Bakı artıq bizimdir. Bizim öz bayrağımız, öz ordumuz var. Sən artıq burda gizlənməyəcəksən.”
Nino inanmırmış kimi Alinin gözlərinə baxdı. “Doğrudanmı, Ali? Mən yenə küçələrdə başıaçıq gəzə biləcəm? Yenə dəniz kənarında operadan danışacağıq?”
“Daha çoxunu edəcəyik, Nino. Biz o dövləti birlikdə quracağıq.”
Bakıya Qayıdış: Bir Millətin Oyanışı
Bakı onları tam fərqli qarşıladı. Şəhərdə hələ də müharibənin yaraları vardı, divarlarda güllə izləri görünürdü, amma insanların gözündə bir ümid işığı yanırdı. Ali Xarici İşlər Nazirliyində işə başladı. O, artıq sadəcə bir aşiq deyil, gənc bir dövlətin qurucularından biri idi.
Nino isə sanki yenidən doğulmuşdu. O, Bakının modern simasına çevrildi. Axşamlar diplomatik qəbullarda, teatr salonlarında Alinin yanında parıldayırdı. Onlar üçün dünya artıq Şərqlə Qərbin savaşı deyil, bu iki dünyanın ən gözəl harmoniyası idi. Bir qızları oldu — adını Tamilla qoydular. Ali körpəsini qucağına alanda daxilindəki o “vəhşi səhra oğlu”nun sakitləşdiyini hiss edirdi.
Amma bu sakitlik aldadıcı idi.
Qara Buludlar Şimaldan Gəlir
1920-ci ilin apreli Bakının üstünə qara bir duman kimi çökdü. Şimaldan — Rusiyadan gələn xəbərlər qan dondururdu. Bolşeviklərin 11-ci Qırmızı Ordusu sərhədi keçmişdi. Onlar üçün nə müstəqillik, nə də insan taleyi vacib idi; onlara sadəcə Bakının nefti və imperiya ambisiyaları lazım idi.
Ali nazirlikdəki kabinetində gecələyirdi. Gözlərinə yuxu getmirdi. Bir tərəfdən Ninonun və uşağının təhlükəsizliyi, digər tərəfdən isə and içdiyi vətəni.
“Ali, gəmi hazırdır,” – Nino bir gecə onun yanına gəldi. Gözləri ağlamaqdan şişmişdi. – “Fransaya gedən sonuncu gəmidir. Pasportlarımızı düzəltmişəm. Yalvarıram, gedək. Tamillanı düşün, məni düşün. Sən burda təkbaşına bir orduya qarşı dura bilməzsən.”
Ali pəncərədən Bakının işıqlarına baxdı. O şəhər ki, onun hər daşında Ninonun gülüşü, Məlikin qanı və atasının nəsihəti vardı.
“Nino,” – Ali boğuq səslə dedi. – “Mən sənə heç vaxt yalan demədim. Səni bu dünyada hər şeydən çox sevirəm. Amma mən qaçsam, mən o sevdiyin Ali olmayacam. Mən öz torpağını qoyub qaçan bir qorxaq olsam, sən mənə necə baxacaqsan? Mən Şirvanşir nəslindənəm. Mənim babalarım bu torpaq üçün ölüblər.”
“Amma onlar öləcəklərini bilirdilər!” – Nino hıçqırdı. – “Sən boş-boşuna öləcəksən!”
“Boş-boşuna deyil, Nino. Namus üçün. Vətən üçün. Sən uşağı götür, get. Mən səni sonra tapacam... Əgər qismət olsa.”
Gəncə Körpüsü: Sonuncu Güllə
Nino və Tamilla qatara minəndə Bakı vağzalında sanki bir xalqın fəryadı qopmuşdu. Ali Ninonu sonuncu dəfə qucaqladı, uşağının qoxusunu içinə çəkdi. O an bildi ki, bu, bir vədadır.
Ali Gəncəyə, cəbhə xəttinə yollandı. Gəncə körpüsü Azərbaycanın sonuncu müdafiə nöqtəsi idi. Rus tankları və minlərlə piyada qaranlığın içindən gəlirdi. Ali tüfəngini bərk-bərk sıxmışdı. Barmaqları artıq Ninonun ipək saçlarına deyil, soyuq polada toxunurdu.
Döyüş başlayanda hər tərəf alov içində idi. Ali yanındakı əsgərlərin bir-bir yerə yıxıldığını görürdü. Güllə yağışı kəsilmirdi. Bir güllə onun çiyninə, digəri isə sinəsinə dəydi. Ali yerə yıxılarkən ağrı hiss etmədi. O, sadəcə göy üzünə baxdı. Bakının tozlu küləyi sanki bura qədər gəlib çatmışdı.
“Nino...” – dodaqları son dəfə bu adı pıçıldadı.
Körpünün altından axan su qırmızıya boyandı. Ali xan Şirvanşir 20 yaşında, öz vətəninin azadlığı uğrunda, sevdiyi qadını uzaqlara yola salaraq şəhid oldu. O, qum idi, dənizin dalğalarına təslim olmadı, amma torpağın daxilinə qarışdı.
Nino isə illər sonra Parisin küçələrində gəzərkən, hər dəfə külək əsəndə o mazut və dəniz qoxusunu axtaracaqdı. Çünki onun ürəyi o körpünün üstündə, Alinin yanında qalmışdı.
Qatarın təkərləri hər dəfə raylara dəyəndə Ninonun beynində bir şeylər qırılırdı. Vaqonun küncünə qısılıb uşağı bərk-bərk bağrına basmışdı. Yanındakı adamlar ağlayır, qışqırır, xilas olduqlarına sevinirdilər. Amma Nino üçün bu qatar xilas yolu deyil, edam kürsüsü idi. Hər kilometr uzaqlaşdıqca Alidən, onun o qoxusundan, Bakının tozundan qopurdu.
“Ali...” – pıçıldadı. Göz yaşları artıq qurumuşdu, sadəcə boğazında acı bir düyün vardı. O, Alinin vağzaldakı o son baxışını fikrindən çıxara bilmirdi. Ali ona baxanda gözlərində “əlvida” yox idi, orada sadəcə bir borcun ağırlığı vardı. Nino indi anlayırdı: Ali bu torpağı sadəcə vətən olduğu üçün deyil, bura Ninonun gəzdiyi yer olduğu üçün qoruyurdu. Və o, bu eşqi qorumaq üçün ölməyi seçmişdi.
Körpüdəki Cəhənnəm
Gəncə körpüsünün üstü barıt tüstüsündən görünmürdü. Hər tərəfdə qan, hər tərəfdə barıt qoxusu. Ali xəndəyin içində uzanıb tüfəngin lüləsini soyutmağa çalışırdı, amma lülə əlini yandırırdı. Barmaqları qan içində idi, dırnaqlarının arasına torpaq dolmuşdu. O, artıq o Bakıdakı təmiz geyimli, kübar gənc deyil idi. Üst-başı cırıq-cırıq, üzü isə his içində idi.
“Ali! Güllə bitir! Dal tərəfdən gəlirlər!” – Seyid Mustafanın səsi partlayışların gurultusunda güclə eşidilirdi. Mustafanın qolu sarıqlı idi, ağrıdan üzü büzülmüşdü.
Ali cavab vermədi. Gülümsəməyə çalışdı, amma dodaqları çatlamışdı, qan sızdı. “Gəlsinlər, Mustafa. Burdan keçmək o qədər asan deyil,” – dedi və sonuncu kaseti yerinə oturtdu.
Rus tanklarının tırtılları körpünün daşlarını gəmirirdi. Ali ayağa qalxdı. Çiynindəki köhnə yara sancırdı, sanki bir bıçaq soxub fırladırdılar. Amma o, pulemyotun tətiyini buraxmırdı. O an beynində ancaq bircə kadr vardı: Ninonun dəniz kənarında küləkdə uçuşan saçları və o gülüşü. Ali bu körpünü saxlamalı idi. Çünki o qatar hələ tam uzaqlaşmamışdı. Çünki Nino hələ təhlükədə idi.
Sonuncu Nəfəs
İlk güllə Alinin çiyninə dəyəndə o, sadəcə geriyə sarsıldı. Yıxılmadı. İkinci güllə düz sinəsinin ortasına, ürəyinin üstünə sancıldı. Nəfəsi boğazında qaldı, ağzına metal dadı gəldi — qan dadı. Dizləri yerə dəyəndə əlləri hələ də silahı buraxmaq istemirdi. Körpünün soyuq, nəm daşlarına yıxılanda gözləri göy üzünə dikildi. Bakının o məşhur küləyi sanki bura qədər gəlib çıxmışdı, onun alnındakı təri qurudurdu.
“Biz... biz qaçmadıq, Nino,” – son dəfə pıçıldadı. Səsi dumanın içində itdi.
Ali 20 yaşında, həyatının ən gözəl çağında, Gəncə çayının kənarında can verdi. Onun qanı körpüdən süzülüb aşağıdakı suya qarışdı. O su isə axıb Xəzərə gedəcəkdi — bəlkə də Bakı sahili ilə vidalaşmaq üçün.
Parisin Boğucu Küçələri
İllər keçdi. Parisin boz, yağışlı küçələrində hər gün köhnə, amma səliqəli geyimli bir qadın gəzirdi. Əlində balaca bir qız uşağının əlini tutmuşdu. Tamilla atasının gözləri ilə anasına baxırdı. Nino heç vaxt başqasına baxmadı, heç vaxt o qara libasını çıxarmadı.
O, hər axşam Parisin küçə səs-küyündən qaçıb pəncərəni açırdı. Qaranlığa baxıb küləyin səsini dinləyirdi. İnanırdı ki, nə vaxtsa o külək Bakıdan, o uzaq körpüdən Alinin sonuncu pıçıltısını gətirəcək. Çünki Ali ölməmişdi; o, sadəcə sevdiyi qadın yaşasın deyə o körpüdə daşa dönmüşdü.
