MỞ ĐẦU
Nhân sinh trong chính trị là nghệ thuật giữ phần người giữa những cám dỗ vô tận của quyền lực và những đòi hỏi khắc nghiệt của lịch sử.
Nếu lịch sử là dòng sông lớn của quyền lực, chiến tranh và vận mệnh dân tộc, thì tiểu thuyết là nơi ta nhìn thấy gương mặt người bị dòng sông ấy xô đẩy. Bởi vậy, để hiểu nhân sinh trong chính trị, không chỉ cần đọc sử mà còn cần đọc những tác phẩm như Thiên Long Bát Bộ. Ở đó, Kim Dung không dựng nên một giang hồ để tiêu khiển, mà dựng nên một xã hội thu nhỏ, nơi căn tính, tham vọng, tình yêu, danh nghĩa, quá khứ và giấc mộng thành công cùng lúc nghiền ép con người. Kiều Phong, Đoàn Dự, Hư Trúc, Mộ Dung Phục không chỉ là nhân vật võ hiệp; họ là những mô hình tinh thần của đời sống xã hội, những số phận cho thấy con người thành hay bại không chỉ vì tài năng, mà vì cách họ mang nổi hay không mang nổi gánh nặng của chính mình.
Tôi vốn là một bác sĩ. Nghề nghiệp ấy dạy tôi nhìn con người từ hai phía: phía thân thể và phía số phận. Một cơn đau không bao giờ chỉ là cơn đau. Đằng sau một nhịp tim rối loạn có thể là một đời sống rối loạn. Đằng sau một vết loét lâu lành có thể là nghèo khó, lo âu, cô độc, sợ hãi, mất ngủ, u uất, hoặc một cuộc đời đã bị dồn nén quá lâu trong những áp lực không gọi thành tên. Càng làm nghề lâu, tôi càng hiểu: con người không bao giờ chỉ sống bằng máu, thịt, xương và thuốc men. Con người sống trong quan hệ, trong niềm tin, trong tổn thương, trong ký ức, trong hy vọng, và trong những chuyển động lớn của xã hội mà nhiều khi chính họ cũng không ý thức hết.
Từ phòng khám nhìn ra ngoài xã hội, rồi từ xã hội nhìn ngược trở lại lịch sử, tôi dần nhận ra một điều tưởng như xa mà thật ra rất gần: chính trị không ở đâu xa. Nó không chỉ nằm trong cung điện, nghị trường, chiến lược quốc gia, diễn văn hay những cuộc tranh giành quyền lực ở tầng cao. Chính trị hiện diện trong hơi thở của đời sống thường ngày. Nó đi vào giá thuốc, bữa ăn, đường đến trường, nỗi lo thất nghiệp, sự yên ổn của một gia đình, sự hoang mang của một thế hệ, niềm kiêu hãnh hay mặc cảm của một dân tộc. Nó có mặt trong cách một cộng đồng đối xử với kẻ yếu, trong cách một xã hội định nghĩa thành công, trong cách người ta cúi đầu trước sợ hãi hay đứng thẳng trước nghịch cảnh.
Làm bác sĩ, tôi đã từng gặp đủ mọi tầng lớp, thành phần người đa dạng phong phú. Có người nghèo mà khí phách. Có người thành đạt mà hốc hác. Có người quyền cao chức trọng nhưng ánh mắt luôn bất an mệt mỏi. Có người tưởng như bị đời vùi dập nhưng trong sâu thẳm lại giữ được một sự bình thản hiếm có. Tôi đã thấy những thân thể suy kiệt vì lao lực, nhưng cũng thấy những tâm hồn suy kiệt vì bả danh vọng phù vân. Tôi đã thấy người ta mang bệnh vì thiếu ăn, nhưng cũng thấy người ta mang bệnh vì thừa tham vọng, thừa giận dữ, thừa cay đắng, thừa cô độc có thể nói là thừ sống mà thiếu chết vậy. Nhiều lần, đứng trước một bệnh nhân, tôi có cảm giác mình không chỉ đứng trước một cá thể sống đơn độc; mà đứng trước cả một đoạn lịch sử đang in dấu lên thân thể và tinh thần của con người ấy.
Bởi vậy, khi nghĩ về chính trị, tôi không thể nghĩ về nó như một trò chơi quyền lực thuần túy. Tôi nhìn chính trị như một thứ sinh lý của xã hội, nhưng cũng như một thứ bệnh lý của xã hội. Có khi nó là mạch máu nuôi dưỡng trật tự, công lý và niềm tin. Có khi nó là cơn sốt kéo dài, làm cộng đồng mê sảng. Có khi nó là một cuộc phẫu thuật cần thiết để cắt bỏ ung nhọt. Có khi nó lại là lưỡi dao sắc của khói lửa tham vọng tranh đoạt, mổ xẻ cả một dân tộc mà không còn biết thế nào là đau đớn của con người. Một xã hội khỏe mạnh không chỉ cần của cải, kỹ thuật hay những khẩu hiệu đẹp, mà cần một đời sống chính trị đủ tỉnh táo để điều hòa lợi ích, đủ chính đáng để tạo niềm tin, và đủ nhân bản để không biến con người thành công cụ.
Lịch sử, nhìn theo cách ấy, cũng giống như hồ sơ bệnh án rất dài của nhân loại. Trong đó có những cơn bệnh tái phát qua nhiều thế kỷ dưới những tên gọi khác nhau: tham quyền, cuồng tín, sùng bái bạo lực, ngộ nhận về vĩ đại, khát vọng cứu thế biến thành nhu cầu thống trị, lý tưởng bị biến dạng thành giáo điều, và nỗi sợ bị lợi dụng để cai trị. Cũng trong hồ sơ dài ấy, có những lần nhân loại hồi phục nhờ trí tuệ, nhờ tự giới hạn, nhờ lòng trắc ẩn, nhờ biết nhìn lại chính mình. Đọc lịch sử, vì vậy, không chỉ là đọc những biến cố đã qua; mà là học cách nhận ra những triệu chứng đang trở lại trong hiện tại. Một dân tộc quên lịch sử nhiều khi cũng giống một bệnh nhân quên căn bệnh cũ của mình: tưởng đã lành, nhưng thật ra đang lặp lại đúng con đường dẫn đến suy sụp.
Tôi viết cuốn sách này không phải với tư cách một nhà hoạt động chính trị, cũng không với tham vọng đưa ra công thức trị nước. Tôi viết như một người làm nghề chữa bệnh, quen nhìn những dấu hiệu nhỏ để đoán căn nguyên sâu, quen lắng nghe những điều không được nói ra, quen hiểu rằng triệu chứng bề mặt nhiều khi chỉ là tiếng vọng của một rối loạn lớn hơn ở bên trong. Tôi muốn quan sát chính trị cũng bằng tinh thần ấy: đi từ biến cố đến căn nguyên, từ lời nói đến động cơ, từ cấu trúc quyền lực đến vết thương tinh thần, từ thành công bề ngoài đến cái giá vô hình mà con người phải trả.
Chính trị không chỉ là chuyện triều đại, chế độ, đảng phái hay quyền lực. Chính trị là nơi lịch sử đi qua tâm hồn con người, nơi lý tưởng va đập với tham vọng, nơi phẩm giá bị thử thách, nơi số phận cá nhân bị kéo vào những chuyển động lớn hơn chính bản thân mình.
Có những người bước vào chính trị bằng khát vọng cứu đời rồi lạc trong mê cung của quyền lực. Có những người ôm đại nghiệp đến mức đánh mất khả năng làm người bình thường. Có những người thất bại trong thời cuộc mà lại trở thành chiến thắng trong ký ức lịch sử. Có những người tưởng thành công, nhưng thân thể, thần trí và linh hồn đã suy sụp từ rất lâu. Nhìn từ góc độ bác sĩ, tôi không thể không tự hỏi: một xã hội mà quyền lực ngày càng lớn nhưng con người ngày càng héo hon thì đó có còn là một xã hội lành mạnh không? Một thời đại sản sinh ra nhiều người thành đạt, thành công về mặt xã hội nhưng ít người bình an trong tâm hồn thì đó có thật là tiến bộ không? Một nền chính trị giỏi tổ chức mà kém thấu hiểu quy phục được lòng người thì sẽ tồn tại được bao lâu?
Cho nên, cuốn sách này đi tìm không chỉ bản chất của quyền lực, mà còn đi tìm phần người trong quyền lực. Không chỉ hỏi vì sao các trật tự được dựng lên, mà còn hỏi những trật tự ấy đã làm gì với linh hồn con người. Không chỉ hỏi ai thắng ai thua, mà còn hỏi sau mọi thắng thua ấy, điều gì còn lại trong một đời người và trong ký ức một dân tộc.
Tôi tin rằng, cũng như trong y học, mục đích cuối cùng không phải chỉ là kéo dài sự tồn tại bằng mọi giá, mà là giữ cho sự sống còn có ý nghĩa, thì trong chính trị cũng vậy: vấn đề không chỉ là chiếm được quyền, giữ được quyền hay mở rộng quyền, mà là con người có còn giữ được mình trong tiến trình ấy hay không. Một xã hội có thể giàu hơn, mạnh hơn, hiện đại hơn, nhưng nếu những con người trong đó ngày càng sợ hãi, ngày càng cô độc, ngày càng đánh mất phẩm giá và khả năng yêu thương, thì sự lớn mạnh ấy vẫn mang trong nó một căn bệnh âm thầm sâu kín.
Viết về nhân sinh trong lịch sử chính trị, rốt cuộc, là viết về câu hỏi muôn đời: con người phải sống thế nào giữa lịch sử. Không ngây thơ trước quyền lực, nhưng cũng không quỳ gối trước nó. Không rời bỏ thực tại, nhưng cũng không để thực tại làm chai cứng lương tri. Không từ chối trách nhiệm với cộng đồng, nhưng cũng không để đại nghĩa trở thành cái cớ cho sự tàn nhẫn. Đó là câu hỏi của người làm chính trị, của người trí thức, của người dân, và cũng là câu hỏi của bất kỳ ai còn muốn sống như một con người trọn vẹn giữa thời cuộc luôn luôn biến động và xoay vần bất định này.
Cuốn sách này bắt đầu từ đó. Từ cái nhìn của một bác sĩ lâm sàng, tôi đã thử đọc xã hội như đọc một cơ thể, đọc lịch sử như đọc một hồ sơ bệnh án dài dằng dặc, và đọc chính trị như đọc những cơn chuyển động sâu nhất của đời sống con người trong xã hội. Không phải để kết án và lên án. Không phải để ca ngợi suy tôn. Mà để hiểu biết. Vì chỉ khi hiểu biết đủ sâu, con người mới có thể tự cứu mình thoát khỏi những ảo tưởng nguy hiểm nhất của thời đại.










